TOPRAK ANANIN GÖZDELERİ

ORKİDELER

Fethiye büyüleyici bir yöre. Benzersiz bir coğrafya. Dünya üzerindeki konumu ve yeryüzü şekillerindeki değişkenlik nedeniyle son kale.Ege Akdeniz bitki coğrafyaları bu topraklar üzerinde yan yana gelir. Bu çok özel durum, eşine az rastlanır bir canlı çeşitliliği ile sonuçlanır.

Avrupa’da çok az ülkeyle karşılaştırılabilecek bu zengin habitat çeşitliliği, türkiye’nin florasına da yansımıştır. Türkiye, her üç bitkiden biri endemik (bölgeye özgü) olmak üzere, yaklaşık 9000 çiçekli bitki ve eğreltiden oluşan çok zengin bir flora içerir. Başka bir deyişle bu topraklar üzerinde görülen üç bitkiden birinin dünyadaki yayılış alanı sadece Türkiye ile sınırlıdır. Bu nedenlerle Türkiye bitkiler açısından dünyadaki en zengin ve önemli ülkeler arasında yer alır.

Toprak Ananın gözdeleri  Orkideler

Ülkemizin gurur verici doğal zenginliğinin içinde, göz kamaştırıcı renkleriyle orkidelerin çok özel bir yeri vardır. Orkideler çok yıllık otsu bitkilerdir. Bazıları toprakta, büyük kısmı ise başka bitkinin üzerinde yani epifit olarak yaşarlar. Epifit orkideler tropikal ormanların bitkisidir. Bu bitkilerin kökleri su ihtiyacını karşı-lamak üzere yumrulaşmıştır. Tropikal yağmurlar sırasında, yalancı soğan ve hava kökleri, üzerlerine düşen suyu emer ve bir sonraki yağmura kadar bitki bu suyu kullanır. Toprakta yaşayan orkideler daha çok orta kuşak ülkeler-inde bulunur. Bu orkideler toprak altında yumru, kök veya rizom taşırlar. Yumruların şekilleri ve hatta büyüklük-leri cinslerin ayırımında önemli bir anahtardır. Orkidelerin gövdeleri genellikle dallanmamıştır, uç kısmında çiçekler bulunur. Çiçeklerin labellum denen parçası diğer bölümlerden büyüktür; yapı ve renk bakımından orkidenin ana karakterini belirler. Ekseri türlerde labellumun alt kısmı ters yönde uzar ve mahmuz adlı bir çıkıntı meydana getirir. Mahmuz iç kısımlarında genellikle nektar taşır. Mahmuzun şekli, boyu, yönü, bulunup bulunmaması orkidelerin tayini için önemli bir husustur. Labellumlar kimi zaman başka canlılara benzerlik gös-terirler. Bu bitkilerin böceklerle ileti-şimleri vardır. Bazı türler tam olarak böceğe benzer. Bunun nedeni, böcekleri cezp etmek ve bu sayede kendi tohumlaşmalarını sağlamaktır. Orkidelerin tozlaşmaları yani polenle-rin stigma üzerine taşınmaları böcekler vasıtasıyla olur. Her orkidenin kendine has ihtiyaçları vardır. Iyi gelişebilmesi için bu ihtiyaçlar bir araya getirilme-lidir. Bu yüzden orkidelerin ne tip arazi ve toprakta, hangi bitkilerle beraber, hangi yüksekliklerde bulunabileceğini bilmek, onları bulma bakımından son derece önemlidir. Orkidelerin bazıları kesin olarak orman bitkileridir. Mesela Cephalanthera türleri genellikle orman altında yaşarlar. Kuru çayırlarda ise Anacamptis pyramidalis’i eflatun-mor çiçekleri ile kolayca görürüz. Sahillere yakın tepelerde yetişen Serapias türlerini genellikle tepelerin denize bakan yamaçlarında bulursunuz.

Türkiye’de Orkidelerin Yayılma Alanları

Karadeniz kıyısındaki meşe or-manlarında Orta Avrupa-Sibirya kökenli pek çok orkide yaşar. Ancak en çok orkide türüne Türkiye’nin güneybatısında, Akdeniz Bölgesi, Ege ve özellikle de Muğla ilinde rastlanır. Bunun dışında kuzeydoğu illerindeki fındık bahçeleri, Akseki (Antalya) çev-resindeki çam ormanları çok zengin bir orkide varlığı taşır. Buradaki doğal alanlar ve bununla beraber üzerlerinde yaşayan orkideler; çayırlardaki otlatma, yoğun tarımsal kullanım ve orkide yumrularının toplanması nedeniyle büyük tehlike altındadır.. Bugün Türkiye’deki orkidelerin en az yüzde 13’ünün endemik tür olduğu kabul ediliyor ve günümüzde Anadolu’da endemik olduğu bilinen 20 tür ve bir ırk bulunuyor.

Yöremizde orkide deyince genelde 3 insan akla gelir. FARUK AKBAŞ, BÜLENT ELMAS ,RIFAT OZDEMİR.

Bir akşam üzeri deniz kenarı bir kafede buluştuk Bülent ve Rıfat hocayla.Haliyle konumuz orkideler.

önce bir anlaşma yapalım Seyran senle diyor Rıfat hoca ,yer adı yazmak yok bu röportajda

Niye ki ,diye soruyorum şaşıran gözlerimle

Çünkü diyor Rıfat hoca, zaten el değmemiş çok az yerimiz kaldı,bırak onlarda rahatça büyüsün.Fethiyede orkideler sadece resimlerde kalmasın. Salep kazıcılar rahat bırakmaz onları diyor.

Haklısın diyorum ve söz veriyorum, acı acı gülümseyerek ….

SS;Nasıl başladı orkide merakı sizde?

Bülent ve Rıfat hocanın gözleri parlıyor, agzıları dolu dolu  anlatacak o kadar çok şeyi varki…)

RÖ; Beni bunlar (Faruk ve Bülent’i kastediyor) bulaştırdı bu işe.şimdide nerede bir orkide var koşturuyoruz. İlk fotograf makinemi 1980 de Kıbrıs’tan abim getirmişti. Siyah beyazla başladık.(gülüşmeler)

BE; Orkidelere olan ilgim yıllar önce gazetedeki bir haberle başladı.Haber orkidelerin salep için kazılması nedeniyle azaldığı ile ilgiliydi.Aslında bu çiçekleri biliyordum ama orkide olduğunu bilmiyordum.Bende önce yakın çevremdeki orkideleri incelemeye başladım.Üç yıl önce Faruk Akbaş’la ve daha sonra Rıfat Özdemir’le tanışmamla birlikte Fethiye  ve Türkiye’nin başka bölgelerindede orkide araştırmalarımız oldu.Araştırmalarımızın büyük bir bölümünü Fethiye ve Antalya  çevresinde yaptık.Şu ana kadar Fethiye çevresinde yaklaşık 50 ,Türkiye genelinde ise 90 orkide türünü doğal ortamlarında görüntüledik.

SS; Bu geziler sırasında neler yaşadınız,unutamadıklarınız neler?

BE; Orkide gezilerinde unutamadğıım anılarımızda var elbette.Orkide araştırmalarımın ilk yıllarında comperia comperiana’yı bulmam en çok sevindiğim andır diyebilirim.Bu orkidenin fotoğrafını önceden bir dergide görmüştüm ve doğal ortamında görmeyi çok istiyordum.Bu orkide Fethiye çevresinde tek bir lokasyonda  8 kök olarak bulunmakta ve yıllardır sayısı hiç artmamaktadır.Bu özelliği ve inanılmaz güzelliği ile bu orkidenin orchis simia ile birlikte en çok sevdiğim orkide olduğunu söyleyebilirim.

Türkiye’nin  ve Dünyanın en nadir orkidelerinden olan Ophrys isaura ve Himantoglossum Montis-tauri bulmamızında güzel bir hikayesi vardır.2006 yılında bu orkideleri bulmak için yaptığımız geziden eli boş döndükten sonra bir internet sitesinde bu iki orkidenin  fotoğrafının aynı gün bir İsveçli  tarafından çekildiğini gördüm.Bir ihtimal gönderir diyerek bu orkidelerin yerini  istedim.Sonuç olarak yerlerin detaylı bilgisini gönderdi.Bunun için ona ne kadar teşekkür etsem azdır.

SS;fethiye ve çevresindeki durum nedir peki?

BE; Fethiye orkide çeşidi açısından zengin olsada orkide bulabileceğimiz araziler açısından zengin sayılmaz.Bir çok orkide türü sadece tek bir bölgede ve birkaç birey olarak yaşamını sürdürmeye çalışmaktadır.Orkide gezginlerinin yolu mutlaka mezarlıklardan geçer.Mezarlıklar orkidelerin rahatça yaşama ortamı bulduğu yerler olsada son yıllarda mezarlıklardaki orkidelerinde kazıldığı görülmektedir.Ne yazık ki  en son Girmeler köyü mezarlığındaki Barlia robertina’ların kazıldığını gördük.

SS;.Bir kilo salep üretmek için yaklaşık 1000 ila 4000 yumru kullanılmaktadır. Türkiye’de yılda yaklaşık 45 ton salep üretildiği tahmin edilmektedir. Bu da, topraktan sökülen yıllık orkide miktarının 45-180 milyon yumru gibi bir sayıya ulaşması demektir. salepde ülkemizin bir gerçeği neler yapılabilir bu konuda?

BE; Orkidelerin  kazılmalarına karşın hayatta kalabilmesi mümkün.Orkidelerde iki yumru bulunmaktadır.Yumrulardan bir geçen yılki ,diğeri yeni yumrudur.Salep için yeni yumrular alınır.Eğer eski yumru toprağın altında bırakılırsa çiçek kendini yenileyebiliyor.

SS: Geçenlerde yeşil üzümlüde çok güzel ve önemli bir kuzu göbeği festivali yaptık. Böyle bir festivalde orkideler için yapılabilirmi yöremizde ?

RÖ; bence festivalfalan boş işler. Önce halkı çevre bilinci konusunda eğitmeliyiz. Taaa ilk okuldan başlamalı. Çevre dersleri olmalı. Ulusal bir politika ,bir duruş oluşturulmalı. Siz halkınıza çevre bilincini yerleştirirseniz orkidelerde korunur,ormanlarda korunur,doğa korunur.

SS; Bölgemizdeki orkidelerin isimlerini sorsamsizlere?

RÖ; Ophrys türleri (halı dokuyan)

BE;Türkiye ve Fethiye çevresinde en yaygın orkideler :orchis anatolica,orchis coriophora,ophrys lutea,ophrys fusca  ve ophrys holoserica’nın alt türleri.

Orkide açısında en zengin iller:Muğla (70 tür),Antalya (70 tür),Kastamonu ve Hatay’dır.

Türkiye’nin en nadir orkideleri:Ophrys Lycia(Likya orkidesi),Himantoglossum montis-tauri,ophrys isaura.Bu orkidelerin sayısılarının sadece 100-150 arasında olduğu tahmin edilmektedir.

SS; bunların yöre dilindeki isimleri nelerdir

BE; Yöremizdede isimler farklılık göstersede geneldeşu şekilde adlandırılıyorlar:

Aceras anthropophorum(Asılan adam)

Orchis simia(maymun orkidesi)

Orhis italica(Çıplak adam orkidesi)

Himantoglossum montis tauri(Kertenkele orkidesi)

RÖ; bak söz verdin lokasyon yazmak yok haaaa.

Tamam diyorum söz verdim.

Bilgi kutusu

Bütün dünyada orkideler tehlike altında olan ve korunması gereken bitkiler olarak kabul edilmektedir.
Ülkemizde orkidelerin yok edilmesinin önüne geçecek yasalar olmasına rağmen uygulanmamaktadır. Doğadan sökümleri sınırlayan “Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü, Üretimi ve Ticaretine İlişkin Yönetmelik” 24 Ağustos 2004 tarih ve 25563 sayı ile yürürlüktedir. Bu yönetmelik “Nesilleri Tehlikede Olan Doğal Bitki ve Hayvan Türlerinin Uluslararası Ticaretinin Düzenlenmesine Dair Anlaşma–CITES” hükümlerine uyarlanmıştır.
Yine Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının Doğal Çiçek Soğanlarının 2006 Yılı İhracat Listesi Hakkındaki 2005 / 44 Nolu tebliğinde;

Kaynaklar: :

Özhatay N, Byfield A, Atay S, 2003 ,Türkiye’nin Önemli Bitki Alanları, WWF Türkiye, Istanbul

Sezik E, 1984, Orkidelerimiz, Sandoz Kültür Yayınları No:6

Yeşil Atlas, Aralık 2002, Sayı:5, No: 2002/01, Sayfa:99

Ece Erdem, Ela Atış

www.milliyet.com.tr/2003/08/03/guncel/gun01.html

Kaynak:Ekoloji Magazin Dergisi

Bir cevap yazın